Taqdimotlar

Muallif ko'rsatmalar

Mualliflar uchun qoidalar

Sportda ilmiy tadqiqotlar (ingl. Sports Scientific Research; rus. Научные исследования в спорте) — Oʻzbekistonda nashr etiladigan, ochiq foydalanuvchi taqriz qilinadigan ilmiy jurnal. Jurnal sport va jismoniy tarbiya sohalari boʻyicha original ilmiy ishlarni chop etadi hamda Scopus va Web of Science (Clarivate) bazalarining indekslash va sifat talablariga muvofiq tayyorlanadi. Qoʻlyozmani tayyorlash va yuborishdan oldin ushbu qoidalar bilan toʻliq tanishib chiqing. Talablarga javob bermaydigan qoʻlyozmalar taqrizsiz mualliflarga qaytarilishi mumkin.

1. Yoʻnalish va maqsadlar

Jurnal sport va jismoniy faollik nazariyasi hamda amaliyotini rivojlantiruvchi, metodologik jihatdan puxta va etik jihatdan bajarilgan tadqiqotlarni chop etadi. Mavzular quyidagilarni oʻz ichiga oladi, lekin ular bilan cheklanmaydi:

• jismoniy mashqlar fiziologiyasi va sport biokimyosi;
• sport tibbiyoti, jarohatlarning oldini olish va reabilitatsiya;
• biomexanika va harakatlarni boshqarish;
• mashgʻulot nazariyasi, tayyorgarlik metodikasi va davriylashtirish;
• jismoniy tarbiya pedagogikasi va oʻquv dasturlari;
• sport psixologiyasi va xulq-atvor fanlari;
• kuch va funksional (konditsion) tayyorgarlik;
• adaptiv va paralimpiya sporti, inklyuziv jismoniy faollik;
• sportda ozuqalanish va sogʻliq bilan bogʻliq jismoniy faollik;
• iqtidorlarni saralash, musobaqa faoliyatini tahlil qilish va sport texnologiyalari;
• jamoat sogʻligʻi, jismoniy faollik epidemiologiyasi va kam harakatli xulq.

Qoʻlyozma yangi bilim yoki jiddiy ilmiy sintezni taqdim etishi shart. Faqat tijorat, reklama yoki noilmiy materiallar koʻrib chiqilmaydi.

2. Maqola turlari

*Hajm titul sahifasi, annotatsiya, adabiyotlar roʻyxati, jadval va rasm izohlarini oʻz ichiga olmaydi. Tahririyat asoslangan chetlanishlarga ruxsat berishi mumkin.

3. Tillar va majburiy inglizcha metama'lumotlar

Qoʻlyozmalar ingliz, rus yoki oʻzbek tillarida qabul qilinadi. Qoʻlyozma tilidan qat'i nazar, har bir topshiriq majburiy ravishda quyidagilarni inglizcha oʻz ichiga olishi lozim:

• maqola sarlavhasi;
• 200–250 soʻzdan iborat annotatsiya (strukturali: maqsad, metodlar, natijalar, xulosa);
• 5–8 ta kalit soʻz;
• mualliflarning toʻliq ismi, tashkiloti va davlati.

Rus yoki oʻzbek tilidagi qoʻlyozmalar uchun inglizcha metama'lumotlar xalqaro koʻrinishlik va indekslashni ta'minlaydi. Ona tili ingliz boʻlmagan mualliflarga matnni professional ilmiy tahrirdan oʻtkazish tavsiya etiladi. Muallif ismlarining transliteratsiyasi yagona standartga (masalan, BGN/PCGN yoki ORCID yozuvi) muvofiq boʻlishi va muallifning barcha nashrlarida bir xil saqlanishi lozim.

4. Qoʻlyozma tuzilmasi (IMRaD)

Original tadqiqotlar va qisqa xabarlar IMRaD formatida quyidagi tartibda rasmiylashtiriladi.

4.1 Titul sahifasi (alohida fayl — anonimlashtirilmaydi)

• Sarlavha: ixcham va aniq (≤20 soʻz); qisqartmalarsiz.
• Mualliflar: har bir muallifning toʻliq ismi va familiyasi.
• Tashkilotlar: har bir muallif uchun kafedra, muassasa, shahar, davlat (yuqori indeksli raqamlar bilan).
• ORCID: har bir muallif identifikatori; maktub muallifi (corresponding author) uchun majburiy va barcha uchun tavsiya etiladi.
• Maktub muallifi: ismi, pochta manzili, muassasa elektron pochtasi, telefoni.
• Ixtiyoriy: qisqartirilgan kolontitul sarlavhasi (≤50 belgi).

4.2 Anonimlashtirilgan asosiy hujjat (ikki tomonlama koʻr taqriz uchun)

Jurnal ikki tomonlama koʻr (double-blind) taqriz qoʻllaydi. Asosiy fayl toʻliq anonimlashtirilgan boʻlishi kerak (10-bandga qarang). Tuzilma:

1. Sarlavha (mualliflarsiz takror)
2. Annotatsiya (200–250 soʻz; original tadqiqot uchun strukturali)
3. Kalit soʻzlar (5–8 ta, nuqta-vergul bilan)
4. Kirish — asoslash, oldingi ma'lumotlar, bilim boʻshligʻi, maqsad/gipoteza
5. Materiallar va metodlar — dizayn, ishtirokchilar, etik ruxsat, protseduralar, asboblar, statistik tahlil, tanlama hajmini asoslash
6. Natijalar — jadval/rasmlar bilan ma'lumotlar; talqinsiz
7. Muhokama — talqin, adabiyot bilan solishtirish, amaliy qoʻllash, cheklovlar
8. Xulosa — tadqiqot savoliga ixcham javob
9. Moliyalashtirish
10. Manfaatlar toʻqnashuvi
11. Mualliflar hissasi (CRediT taksonomiyasi — 8-bandga qarang)
12. Minnatdorchilik
13. Ma'lumotlar mavjudligi bayonoti
14. Adabiyotlar roʻyxati (Vankuver uslubi)
15. Jadvallar (har biri izohi bilan alohida sahifada)
16. Rasmlar va ular izohlari

4.3 Boʻlimlar mazmuniga talablar

• Kirish: ilmiy kontekst va aniq maqsad yoki gipoteza. Ishning ma'lumotlari va xulosalarisiz.
• Materiallar va metodlar: takrorlash uchun yetarli tafsilot. Dizayn, oʻrni va muddatlari, qamrab olish mezonlari, tanlama, randomizatsiya/koʻrlash (agar boʻlsa), aralashuvlar va taqqoslash guruhlari, valid va ishonchli natija koʻrsatkichlari, jihozlar (ishlab chiqaruvchi, shahar, davlat), toʻliq statistik reja dasturiy ta'minot (nomi, versiyasi) va ahamiyatlilik chegarasi bilan koʻrsatiladi.
• Natijalar: mantiqiy bayon. Aniq qiymatlar, effekt oʻlchamlari va ishonch oraliqlari (7-band). Jadval ma'lumotlarini matnda takrorlamaslik.
• Muhokama: ortiqcha baholashsiz talqin. Cheklovlar xatboshisi va aniq amaliy/murabbiylik/klinik qoʻllashlar majburiy.

5. Rasmiylashtirish qoidalari

• Fayl formati: Microsoft Word (.docx) yoki RTF. Asosiy matn PDF koʻrinishida yuborilmaydi.
• Shrift: Times New Roman 12 pt asosiy matn uchun; jadvallarda 10 pt.
• Interval: butun matn boʻylab ikki qatorli, adabiyotlar, jadval va izohlar ham.
• Chekkalar: har tomondan 2,5 sm; A4 format.
• Tekislash: chapga; kenglik boʻyicha tekislash va soʻz koʻchirishsiz.
• Sahifa raqamlari: har sahifada pastda, markazda.
• Qator raqamlari: butun hujjat boʻylab uzluksiz (taqriz uchun majburiy).
• Sarlavhalar: raqamlangan, uch darajadan ortiq emas.
• Qisqartmalar: birinchi ishlatilishda ochib berish; annotatsiyada nostandart qisqartmalardan qochish.
• Uslub: metod va natijalar oʻtgan zamonda, uchinchi shaxsda; reklama ohangisiz.

6. Jadvallar va rasmlar

6.1 Jadvallar

• Matnda tilga olinish tartibida arab raqamlari bilan raqamlash (1-jadval, 2-jadval …).
• Har bir jadval ustida mustaqil tushunarli izoh; barcha qisqartmalar izohda ochiladi.
• Matn muharriri vositasida yaratish, rasm sifatida emas. Tabulyatsiya/probel bilan formatlangan matndan foydalanmaslik.
• Har bir oʻrtacha qiymat yonida tarqoqlik oʻlchamini (SD, SE yoki 95% CI) koʻrsatish.

6.2 Rasmlar

• Tartib boʻyicha raqamlash (1-rasm, 2-rasm …) va matnda tilga olish.
• Ruxsat (resolution): chiziqli grafika ≥1000 dpi; kulrang/fotolar ≥300 dpi; aralash ≥600 dpi.
• Formatlar: TIFF, EPS, PDF yoki sifatli PNG; grafiklar uchun vektor (EPS/PDF/SVG) afzal.
• Izohlar qoʻlyozma oxirida roʻyxat sifatida, rasm ichida emas.
• Tanib olinadigan shaxslar fotosuratlari uchun nashrga yozma rozilik zarur; rozilik boʻlmasa taniqli belgilarni yashirish.
• Koʻchirilgan/moslashtirilgan rasmlar manba havolasi va mualliflik huquqi egasining yozma ruxsati bilan.

7. Birliklar, statistika va hisobot boʻyicha qoʻllanmalar

• Birliklar: SI tizimidan foydalanish (metr, kilogramm, sekund, vatt, joul). Energiyani kilojoulda (zarur boʻlsa qavsda kkal) koʻrsatish. Qiymat va birlik orasida boʻsh joy (masalan, 70 kg; 3,5 l·min⁻¹).
• Statistika: har bir mezon va dasturiy ta'minotni (versiyasi bilan) nomlash. Imkon qadar aniq p qiymatlarini (masalan, p = 0,032) keltirish, «p < 0,05» emas. p bilan birga effekt oʻlchamlari (Cohen d, η², shanslar nisbati, oʻrtachalar farqi) va 95% ishonch oraliqlarini koʻrsatish. α darajasi va mezonning bir yoki ikki tomonliligini bildirish. Tanlama hajmini oldindan quvvat tahlili bilan asoslash.
• Ma'lumotlarni taqdim etish: tavsifiy ma'lumotlar — oʻrtacha ± SD (normal boʻlmasa median [IQR]). Ma'noli raqamlar sonini oqilona yaxlitlash.

Tadqiqot dizayniga mos hisobot qoʻllanmasidan foydalaning va toʻldirilgan nazorat roʻyxatini biriktiring:

• CONSORT — tasodifiy nazoratli sinovlar;
• STROBE — kuzatuv tadqiqotlari (kogort, «holat–nazorat», koʻndalang);
• PRISMA — tizimli sharhlar va meta-tahlillar;
• CARE — klinik holat tavsiflari;
• SPIRIT — klinik sinov protokollari; TRIPOD — bashorat modellari; STARD — diagnostik aniqlik.

8. Mualliflar hissasi (CRediT)

Har bir muallif hissasini CRediT (Contributor Roles Taxonomy) rollari boʻyicha tavsiflang: konseptsiyalash; metodologiya; dasturiy ta'minot; validatsiya; formal tahlil; tadqiqot; resurslar; ma'lumotlarni kuratsiya qilish; yozish — dastlabki loyiha; yozish — koʻrib chiqish va tahrirlash; vizualizatsiya; ilmiy rahbarlik; loyihani boshqarish; moliyalashtirishni jalb qilish.

Misol: «Konseptsiyalash — A.K. va B.T.; metodologiya — A.K.; formal tahlil — B.T.; tadqiqot — A.K., B.T. va C.M.; dastlabki loyihani yozish — A.K.; koʻrib chiqish va tahrirlash — barcha mualliflar; ilmiy rahbarlik — C.M. Barcha mualliflar qoʻlyozmaning chop etilgan versiyasini oʻqib chiqdi va ma'qulladi.»

Mualliflik ICMJEning toʻrtta mezoniga javob berishi lozim: (1) gʻoya/dizayn yoki ma'lumotlarga jiddiy hissa; (2) matnni yozish yoki tanqidiy qayta ishlash; (3) yakuniy ma'qullash; (4) ish uchun javobgarlik. Barcha mezonlarga javob bermaganlar minnatdorchilikda koʻrsatiladi.

9. Etik talablar

Jurnal Nashr etikasi qoʻmitasi (COPE) tamoyillariga amal qiladi. Odam yoki hayvon ishtirokidagi tadqiqotlar quyidagilarga muvofiq boʻlishi kerak:

• Etika qoʻmitasi ruxsati: «Metodlar»da etika qoʻmitasi/nazorat kengashi nomi, ruxsat (protokol) raqami va sanasini koʻrsatish.
• Xelsinki deklaratsiyasi: odam ishtirokidagi barcha tadqiqotlar Jahon Tibbiyot Assotsiatsiyasi Xelsinki deklaratsiyasining amaldagi tahririga muvofiq.
• Xabardor rozilik: barcha ishtirokchilardan (voyaga yetmaganlar uchun qonuniy vakillardan) yozma rozilikni olish va hujjatlashtirish. Tanib olinadigan ma'lumot/tasvirlar uchun nashrga aniq rozilik.
• Klinik sinovlarni roʻyxatga olish: klinik sinovlarni ochiq reyestrda (ClinicalTrials.gov, ISRCTN, WHO ICTRP) prospektiv roʻyxatga olib, raqam va sanani annotatsiya va metodlarda koʻrsatish.
• Hayvonlar farovonligi: hayvonlar ustidagi tadqiqotlar ARRIVE qoʻllanmasi va milliy/institutsional normalarga muvofiq, etik ruxsat koʻrsatilgan holda.
• Zaif guruhlar: bolalar, nogironligi boʻlgan sportchilar yoki elita sportchilar ishtirokidagi tadqiqotlar uchun qoʻshimcha himoya choralarini tavsiflash.
• Doping va xavfsizlik: tadqiqotlar taqiqlangan moddalar yoki xavfli amaliyotlarni ragʻbatlantirmasligi yoki yashirmasligi kerak; aralashuvlar WADA va ishtirokchilar xavfsizligi normalariga rioya qilishi lozim.

10. Ikki tomonlama koʻr taqriz uchun anonimlashtirish

• Asosiy fayldan muallif ismlari, tashkilotlar va minnatdorchilikni olib tashlash.
• Oʻzingizning oldingi ishlaringizga uchinchi shaxsda havola qilish («Karimov va boshq. xabar berganidek…»), «bizning oldingi tadqiqotimiz» deb yozmaslik.
• Etik ruxsat bergan tashkilot nomini asosiy faylda yashirish («[tashkilot yashirilgan]») va titul sahifasida koʻrsatish.
• Fayl metama'lumotlarini tozalash (Fayl > Xususiyatlar).
• Fond nomlari va grant raqamlarini faqat titul sahifasida koʻrsatish.

11. Adabiyotlar roʻyxati — Vankuver (raqamli) uslub

Jurnal Vankuver iqtibos tizimidan foydalanadi.

• Manbalarni matnda birinchi tilga olinish tartibida raqamlash.
• Matnda arab raqamlarini qavs yoki kvadrat qavsda keltirish, masalan «…VO₂maxni oshiradi (3).» yoki «[3]». Butun matnda yagona uslub.
• Olti muallifgacha koʻrsatish; yetti va undan koʻp boʻlsa, dastlabki olti va «et al.».
• Jurnal nomlari qisqartmalari NLM / PubMed katalogi boʻyicha.
• Mavjud boʻlsa DOIni koʻrsatish.
• Roʻyxat iqtibos tartibida raqamlanadi, alifbo boʻyicha emas.

Rasmiylashtirish namunalari

1. Jurnal maqolasi (DOI bilan):
   Karimov A, Tashkentova B, Miller C. Effects of high-intensity interval training on repeated-sprint ability in youth footballers. J Sports Sci. 2023;41(6):512–520. doi:10.1080/02640414.2023.1234567
2. Maqola, 7 va undan koʻp muallif:
   Nguyen T, Rossi G, Ahmed S, Park J, Silva M, Ivanova E, et al. Concurrent training and endurance adaptation in masters athletes. Med Sci Sports Exerc. 2022;54(9):1503–1512. doi:10.1249/MSS.0000000000002912
3. Kitob:
   McArdle WD, Katch FI, Katch VL. Exercise Physiology: Nutrition, Energy, and Human Performance. 8th ed. Philadelphia (PA): Wolters Kluwer; 2015.
4. Kitob bobi:
   Bishop D, Girard O. Determinants of team-sport high-intensity performance. In: Williams AM, editor. Science and Soccer. 4th ed. London: Routledge; 2020. p. 145–162. doi:10.4324/9781003007197-9
5. Konferensiya maqolasi:
   Aliyev R, Sultanova D. Wearable inertial sensors for jump-load monitoring in volleyball. In: Proceedings of the 28th Annual Congress of the European College of Sport Science; 2023 Jul 4–7; Paris, France. Cologne: ECSS; 2023. p. 220–221.
6. Elektron manba / onlayn hisobot:
   World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour [Internet]. Geneva: WHO; 2020 [cited 2026 Jul 9]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128
7. Ma'lumotlar toʻplami:
   Karimov A, Tashkentova B. Repeated-sprint and GPS dataset for youth football HIIT trial [dataset]. Zenodo; 2023. doi:10.5281/zenodo.7654321
8. Dissertatsiya:
   Yusupova N. Neuromuscular fatigue and recovery in elite judo athletes [PhD thesis]. Tashkent: Uzbek State University of Physical Culture and Sport; 2021.
9. Standart / me'yoriy hujjat:
   International Organization for Standardization. ISO 20957-1:2013 Stationary training equipment — Part 1: General safety requirements and test methods. Geneva: ISO; 2013.

12. Metama'lumotlar va identifikatorlar

• ORCID: roʻyxatdan oʻtgan ORCID iD maktub muallifi uchun majburiy va barcha hammualliflardan soʻraladi. orcid.org saytida bepul roʻyxatdan oʻtish.
• DOI: qabul qilingan har bir maqolaga Crossref DOI beriladi — iqtibos uchun doimiy havola.
• Fondlar reyestri: moliyalashtiruvchi tashkilotlarni Crossref Open Funder Registry boʻyicha koʻrsatish va grant raqamlarini keltirish.
• CRediT rollari: hammualliflar rollarini 8-bandga muvofiq keltirish; ular maqola metama'lumotlari bilan deponatsiya qilinadi.

13. Topshirish jarayoni (OJS)

Qoʻlyozmalar jurnalning Open Journal Systems (OJS) platformasi orqali onlayn topshiriladi:

1. Jurnal saytida muallif sifatida roʻyxatdan oʻtish / kirish.
2. Yangi topshiriqni boshlash, maqola turi va tilini tanlash.
3. Topshiriqni tayyorlash nazorat roʻyxatining har bir bandini tasdiqlash.
4. Fayllarni yuklash: (a) anonimlashtirilgan asosiy hujjat; (b) alohida titul sahifasi; (c) rasmlar; (d) hisobot qoʻllanmasi nazorat roʻyxati; (e) etik ruxsat/rozilik hujjatlari; (f) hamrohlik xati.
5. Metama'lumotlarni kiritish: sarlavha, annotatsiya va kalit soʻzlar (inglizcha versiyalar bilan), barcha mualliflar tashkiloti va ORCID bilan, fondlar va CRediT rollari.
6. Yuborish. Taqrizchilarni asos bilan taklif qilish yoki rad etish mumkin.
7. Taqriz: tahririy saralash → ≥2 mustaqil ekspert tomonidan ikki tomonlama koʻr taqriz → tahririy qaror.
8. Qayta ishlash: tuzatilgan fayllarni band-band javob xati va oʻzgarishlarni kuzatish rejimi bilan qaytarish.
9. Korrektura: tayyor teruvni oʻz vaqtida tekshirish; bu bosqichda faqat zaruriy tuzatishlarga ruxsat beriladi.

14. Mualliflik huquqi va litsenziya

• Mualliflar oʻz ishiga mualliflik huquqini saqlab qoladi.
• Maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi ostida ochiq foydalanuvchi tarzda chop etiladi, bu tegishli mualliflikni koʻrsatgan holda qayta foydalanishga ruxsat beradi.
• Qoʻlyozmani yuborish orqali mualliflar ish original ekanini, boshqa joyda chop etilmaganini va boshqa jurnalda koʻrib chiqilmayotganini kafolatlaydi.

15. Maqolani qayta ishlash toʻlovi (APC)

Hozircha jurnal topshirish, qayta ishlash yoki chop etish uchun toʻlov olmaydi. Nashr mualliflar va oʻquvchilar uchun bepul. Ushbu siyosatdagi har qanday oʻzgarish jurnal saytida oldindan e'lon qilinadi.

16. Plagiat va oʻxshashlik siyosati

Barcha qoʻlyozmalar oʻxshashlikni aniqlash dasturi bilan tekshiriladi. Plagiat, oʻz-oʻzini plagiat, takroriy nashr, soxtalashtirilgan yoki qalbakilashtirilgan ma'lumotlar yoki rasmlarni nomaqbul tahrirlash aniqlangan qoʻlyozmalar rad etiladi va COPE tartiblari boʻyicha koʻrib chiqiladi. Yoʻriqnoma sifatida umumiy oʻxshashlik indeksi 15%dan past, hech bir manba esa 3–5%dan oshmasligi lozim (adabiyotlar va toʻgʻri keltirilgan iqtiboslarni hisobga olmaganda).

17. Sun'iy intellekt (SI) dan foydalanishni oshkor qilish

• Generativ SI vositalari muallif sifatida koʻrsatilmaydi va ish uchun javobgar boʻlmaydi.
• Agar generativ SI yoki SI-texnologiyalari matn yozish, tarjima, ma'lumot tahlili yoki rasm yaratishda ishlatilgan boʻlsa, vosita nomi, versiyasi va maqsadini alohida bayonotda (masalan, metodlarda yoki adabiyotlardan oldin) koʻrsating.
• Mualliflar butun mazmunning, jumladan SI yordamida yaratilganining, aniqligi, originalligi va halolligi uchun toʻliq javobgar.
• Taqrizda maxfiylikni buzuvchi SI ishlatish taqiqlanadi.

18. Ma'lumotlar mavjudligi

Mualliflarga ma'lumotlar toʻplamini tan olingan repozitoriyda (Zenodo, OSF, figshare) joylashtirish va natijalarni tasdiqlovchi ma'lumotlarni qayerda hamda qanday shartlarda topish mumkinligini koʻrsatuvchi bayonot kiritish tavsiya etiladi.

19. Aloqa / tahririyat

Tahririyat — Sportda ilmiy tadqiqotlar
[Tashkilot / nashriyot nomi — koʻrsatilsin]
[Pochta manzili — koʻrsatilsin], Oʻzbekiston
E-pochta: [tahririyat manzili — koʻrsatilsin]
Sayt: [jurnal URL — koʻrsatilsin]
Telefon: [koʻrsatilsin]

Qoʻlyozma boʻyicha savollar uchun OJS topshiriq identifikatorini koʻrsatgan holda tahririyatga murojaat qiling.